第1章から第3章で、足し算は平行移動、かけ算は回転と拡大だと分かりました。この章では、その2つを図形の問題にぶつけます。線分の**内分点**や三角形の**重心**は足し算と実数倍で、点 $\alpha$ からの距離が一定の**円**は絶対値で表せます。さらに $\dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha}$ という1つの分数を作るだけで、2本の線分の**長さの比**と**なす角**が同時に読み取れます。3点が一直線にある条件、2本の線分が垂直な条件、三角形が正三角形になる条件を、この分数から順に導いていきます。
線分を分ける点
第1章 公式3・公式4 で、足し算は平行移動、実数倍は原点から見た伸び縮みだと学びました。この2つだけで、線分を分ける点が書けます。
点 P ( z ) \mathrm{P}(z) P ( z ) が線分 A B \mathrm{AB} AB を m : n m : n m : n に内分するとします。P \mathrm{P} P は A \mathrm{A} A から B \mathrm{B} B の向きへ、線分全体の m m + n \dfrac{m}{m + n} m + n m だけ進んだところにあります。A \mathrm{A} A から見た B \mathrm{B} B の位置は β \beta β − α {}- \alpha − α でしたから
z \displaystyle z z − α \displaystyle {}- \alpha − α = m m + n ( β − α ) \displaystyle {}= \frac{m}{m + n}(\beta - \alpha) = m + n m ( β − α )
です。z z z について解くと、次の公式が得られます。
②は、①の n n n を − n -n − n に置きかえた形です(図形の性質 第1章と同じで、外分は「比の一方を負と見る」ことで内分に合わせられます)。③は①で m m m = n {}= n = n とした場合です。
係数の付き方が逆に見えるかもしれません。B \mathrm{B} B 側の比が m m m なのに、β \beta β にかかるのが m m m 、α \alpha α にかかるのが n n n ——これは絵の具の混色と同じ仕組みです。白を n n n 杯、赤を m m m 杯まぜると、赤を多く入れたぶんだけ赤に近い色になります。できた色は n × ( 白 ) + m × ( 赤 ) m + n \dfrac{n \times (\text{白}) + m \times (\text{赤})}{m + n} m + n n × ( 白 ) + m × ( 赤 ) で、多く入れたほうの係数が大きくなります。内分点も、B \mathrm{B} B に近づけたければ β \beta β を多くまぜる、というだけのことです。
実軸
虚軸
O
青:線分 AB と中点・2 : 1 の内分点
橙:三角形 ABC の重心
A(1 + i)
B(7 + 4i)
C(3 + 7i)
中点 4 + 2.5i
2 : 1 の内分点 5 + 3i
重心 11/3 + 4i
④ の重心は、③ を2回使うと納得できます。辺 B C \mathrm{BC} BC の中点 M \mathrm{M} M は β + γ 2 \dfrac{\beta + \gamma}{2} 2 β + γ で、重心は中線 A M \mathrm{AM} AM を 2 : 1 2 : 1 2 : 1 に内分する点(図形の性質 第2章)ですから、①より
1 ⋅ α + 2 ⋅ β + γ 2 2 + 1 \displaystyle \frac{1 \cdot \alpha + 2 \cdot \dfrac{\beta + \gamma}{2}}{2 + 1} 2 + 1 1 ⋅ α + 2 ⋅ 2 β + γ = α + β + γ 3 \displaystyle {}= \frac{\alpha + \beta + \gamma}{3} = 3 α + β + γ
となります。3つの頂点を同じ重さでまぜた点が重心だ、と読めます。
線分を分ける点も重心も、もとの点を「比の分だけまぜた」式で書けるということです。
例題1:内分点・外分点・重心
A ( 2 + 3 i ) \mathrm{A}(2 + 3i) A ( 2 + 3 i ) ,B ( 8 − 3 i ) \mathrm{B}(8 - 3i) B ( 8 − 3 i ) ,C ( 5 + 9 i ) \mathrm{C}(5 + 9i) C ( 5 + 9 i ) とします。次の点を表す複素数を、それぞれ求めなさい。
(1) 線分 A B \mathrm{AB} AB を 2 : 1 2 : 1 2 : 1 に内分する点 (2) 線分 A B \mathrm{AB} AB を 3 : 1 3 : 1 3 : 1 に外分する点 (3) △ A B C \triangle\mathrm{ABC} △ ABC の重心
【解答】
(1) 公式1 ① で m m m = 2 {}= 2 = 2 ,n n n = 1 {}= 1 = 1 とします。
1 ⋅ ( 2 + 3 i ) + 2 ( 8 − 3 i ) 2 + 1 \displaystyle \frac{1 \cdot (2 + 3i) + 2(8 - 3i)}{2 + 1} 2 + 1 1 ⋅ ( 2 + 3 i ) + 2 ( 8 − 3 i ) = 2 + 3 i + 16 − 6 i 3 \displaystyle {}= \frac{2 + 3i + 16 - 6i}{3} = 3 2 + 3 i + 16 − 6 i = 18 − 3 i 3 \displaystyle {}= \frac{18 - 3i}{3} = 3 18 − 3 i = 6 ‾ \displaystyle {}= \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7428em}6} = 6 − i ‾ \displaystyle \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7428em}{}- i} − i (2) 公式1 ② で m m m = 3 {}= 3 = 3 ,n n n = 1 {}= 1 = 1 とします。
− 1 ⋅ ( 2 + 3 i ) + 3 ( 8 − 3 i ) 3 − 1 \displaystyle \frac{-1 \cdot (2 + 3i) + 3(8 - 3i)}{3 - 1} 3 − 1 − 1 ⋅ ( 2 + 3 i ) + 3 ( 8 − 3 i ) = − 2 − 3 i + 24 − 9 i 2 \displaystyle {}= \frac{-2 - 3i + 24 - 9i}{2} = 2 − 2 − 3 i + 24 − 9 i = 22 − 12 i 2 \displaystyle {}= \frac{22 - 12i}{2} = 2 22 − 12 i = 11 ‾ \displaystyle {}= \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7428em}11} = 11 − 6 i ‾ \displaystyle \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7428em}{}- 6i} − 6 i (3) 公式1 ④ より
( 2 + 3 i ) + ( 8 − 3 i ) + ( 5 + 9 i ) 3 \displaystyle \frac{(2 + 3i) + (8 - 3i) + (5 + 9i)}{3} 3 ( 2 + 3 i ) + ( 8 − 3 i ) + ( 5 + 9 i ) = 15 + 9 i 3 \displaystyle {}= \frac{15 + 9i}{3} = 3 15 + 9 i = 5 ‾ \displaystyle {}= \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7428em}5} = 5 + 3 i ‾ \displaystyle \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7428em}{}+ 3i} + 3 i 実部と虚部を別々に見ると、2 + 8 + 5 3 \dfrac{2 + 8 + 5}{3} 3 2 + 8 + 5 = 5 {}= 5 = 5 ,3 − 3 + 9 3 \dfrac{3 - 3 + 9}{3} 3 3 − 3 + 9 = 3 {}= 3 = 3 です。座標での重心の公式と同じ計算をしていることが分かります。
円と垂直二等分線
第1章 公式6 で、∣ β − α ∣ |\beta - \alpha| ∣ β − α ∣ は2点 A ( α ) \mathrm{A}(\alpha) A ( α ) ,B ( β ) \mathrm{B}(\beta) B ( β ) の距離 A B \mathrm{AB} AB だと学びました。距離が式で書けるので、「距離についての条件」はそのまま図形の方程式になります。
①は、「点 α \alpha α からの距離がいつも r r r 」 という条件そのものです。庭のスプリンクラーは、取りつけた場所から届く距離が決まっていて、水がかかる範囲のふちは円になります。中心が α \alpha α 、 届く距離が r r r です。
②は、「A \mathrm{A} A からの距離と B \mathrm{B} B からの距離が等しい」という条件です。2つの駅からの距離が等しい家を全部集めると、どちらが最寄り駅かの境界線ができます。この境界線が、線分 A B \mathrm{AB} AB の垂直二等分線です。
|z − (2 + i)| = 2
|z − 1| = |z − (1 + 4i)|
実軸
O
2 + i
半径 2
実軸
O
1
1 + 4i
中点 1 + 2i
垂直二等分線
絶対値は距離なので、∣ z − α ∣ |z - \alpha| ∣ z − α ∣ = r {}= r = r は円、∣ z − α ∣ |z - \alpha| ∣ z − α ∣ = ∣ z − β ∣ {}= |z - \beta| = ∣ z − β ∣ は垂直二等分線を表すということです。
例題2:方程式の表す図形
次の方程式は、それぞれどのような図形を表すか求めなさい。
(1) ∣ z + 1 − 2 i ∣ |z + 1 - 2i| ∣ z + 1 − 2 i ∣ = 3 {}= 3 = 3 (2) ∣ z − 3 ∣ |z - 3| ∣ z − 3∣ = ∣ z + i ∣ {}= |z + i| = ∣ z + i ∣
【解答】
(1) z z z + 1 {}+ 1 + 1 − 2 i {}- 2i − 2 i = z {}= z = z − ( − 1 + 2 i ) {}- (-1 + 2i) − ( − 1 + 2 i ) と、z z z − α {}- \alpha − α の形に直します。
∣ z − ( − 1 + 2 i ) ∣ \displaystyle |z - (-1 + 2i)| ∣ z − ( − 1 + 2 i ) ∣ = 3 \displaystyle {}= 3 = 3 公式2 ① より、これは 点 ‾ \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7667em}\text{点 }} 点 − 1 ‾ \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7667em}{}-1} − 1 + 2 i を中心とする半径 3 の円 ‾ \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7667em}{}+ 2i \text{ を中心とする半径 } 3 \text{ の円}} + 2 i を中心とする半径 3 の円 です。
(2) z z z + i {}+ i + i = z {}= z = z − ( − i ) {}- (-i) − ( − i ) なので
∣ z − 3 ∣ \displaystyle |z - 3| ∣ z − 3∣ = ∣ z − ( − i ) ∣ \displaystyle {}= |z - (-i)| = ∣ z − ( − i ) ∣ です。公式2 ② より、2点 3 と ‾ \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7667em}\text{2点 } 3 \text{ と }} 2 点 3 と − i を結ぶ線分の垂直二等分線 ‾ \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7667em}{}-i \text{ を結ぶ線分の垂直二等分線}} − i を結ぶ線分の垂直二等分線 です。
(2) を z z z = x {}= x = x + y i {}+ yi + y i (x x x , y y y は実数)とおいて確かめます。∣ x − 3 + y i ∣ |x - 3 + yi| ∣ x − 3 + y i ∣ = ∣ x + ( y + 1 ) i ∣ {}= |x + (y + 1)i| = ∣ x + ( y + 1 ) i ∣ の両辺を2乗すると
( x − 3 ) 2 \displaystyle (x - 3)^2 ( x − 3 ) 2 + y 2 \displaystyle {}+ y^2 + y 2 = x 2 \displaystyle {}= x^2 = x 2 + ( y + 1 ) 2 \displaystyle {}+ (y + 1)^2 + ( y + 1 ) 2 で、展開して整理すると − 6 x -6x − 6 x + 9 {}+ 9 + 9 = 2 y {}= 2y = 2 y + 1 {}+ 1 + 1 、 つまり y y y = − 3 x {}= -3x = − 3 x + 4 {}+ 4 + 4 です。線分の両端 3 3 3 (座標では ( 3 , 0 ) (3,\ 0) ( 3 , 0 ) ) と − i -i − i (( 0 , − 1 ) (0,\ -1) ( 0 , − 1 ) ) の中点 ( 3 2 , − 1 2 ) \left(\dfrac{3}{2},\ -\dfrac{1}{2}\right) ( 2 3 , − 2 1 ) を代入すると成り立ち、線分の傾き − 1 − 0 0 − 3 \dfrac{-1 - 0}{0 - 3} 0 − 3 − 1 − 0 = 1 3 {}= \dfrac{1}{3} = 3 1 とこの直線の傾き − 3 -3 − 3 の積は − 1 -1 − 1 です。たしかに垂直二等分線になっています。
方程式の変形とアポロニウスの円
距離の比が一定という条件も図形を表します。そのときは ∣ w ∣ 2 |w|^2 ∣ w ∣ 2 = w w ‾ {}= w\overline{w} = w w (第1章 公式5)を使って、絶対値を共役の積に開くのが定石です。
k k k = 1 {}= 1 = 1 のときは、距離が等しいという条件なので、円ではなく公式2 ② の垂直二等分線になります。円と直線は別の図形ですが、「半径が限りなく大きくなった円」と思うと、k k k を 1 1 1 に近づけたときのようすとつながります。
夜道に街灯が2本立っているとします。街灯からの距離が近いほど、足もとは明るくなります。「A \mathrm{A} A からの距離が、B \mathrm{B} B からの距離のちょうど2倍になる地点」を残らず集めると、直線ではなく円ができます。B \mathrm{B} B をぐるりと囲む円で、B \mathrm{B} B に近い側にかたよっているのです。
変形の手順を、∣ z − α ∣ |z - \alpha| ∣ z − α ∣ = k ∣ z − β ∣ {}= k|z - \beta| = k ∣ z − β ∣ で追ってみます。両辺を2乗して
( z − α ) ( z ‾ − α ‾ ) \displaystyle (z - \alpha)(\overline{z} - \overline{\alpha}) ( z − α ) ( z − α ) = k 2 ( z − β ) ( z ‾ − β ‾ ) \displaystyle {}= k^2(z - \beta)(\overline{z} - \overline{\beta}) = k 2 ( z − β ) ( z − β )
です。展開して z z ‾ z\overline{z} z z の項をまとめると ( 1 − k 2 ) z z ‾ (1 - k^2)z\overline{z} ( 1 − k 2 ) z z − ( α ‾ − k 2 β ‾ ) z {}- (\overline{\alpha} - k^2\overline{\beta})z − ( α − k 2 β ) z − ( α − k 2 β ) z ‾ {}- (\alpha - k^2\beta)\overline{z} − ( α − k 2 β ) z + ∣ α ∣ 2 {}+ |\alpha|^2 + ∣ α ∣ 2 − k 2 ∣ β ∣ 2 {}- k^2|\beta|^2 − k 2 ∣ β ∣ 2 = 0 {}= 0 = 0 となります。k k k ≠ 1 {}\neq 1 = 1 なので 1 1 1 − k 2 {}- k^2 − k 2 ≠ 0 {}\neq 0 = 0 で、両辺をこれで割れば z z ‾ z\overline{z} z z − γ ‾ z {}- \overline{\gamma}z − γ z − γ z ‾ {}- \gamma\overline{z} − γ z + ( 実数 ) {}+ (\text{実数}) + ( 実数 ) = 0 {}= 0 = 0 の形になり、∣ z − γ ∣ 2 |z - \gamma|^2 ∣ z − γ ∣ 2 にまとめられます。γ \gamma γ と半径の式は、厳密定義のページに書きました。実際の問題では、文字のまま進めるより、数を入れてから変形するほうが速く済みます。
距離の比が一定という条件は、両辺を2乗して w w ‾ w\overline{w} w w に開くと、円の方程式 ∣ z − γ ∣ |z - \gamma| ∣ z − γ ∣ = r {}= r = r に変形できるということです。
例題3:距離の比が一定な点の集まり
次の方程式は、それぞれどのような図形を表すか求めなさい。
(1) ∣ z − 3 ∣ |z - 3| ∣ z − 3∣ = 2 ∣ z ∣ {}= 2|z| = 2∣ z ∣ (2) 2 ∣ z − i ∣ 2|z - i| 2∣ z − i ∣ = ∣ z + 2 i ∣ {}= |z + 2i| = ∣ z + 2 i ∣
【解答】
(1) 両辺を2乗して ∣ w ∣ 2 |w|^2 ∣ w ∣ 2 = w w ‾ {}= w\overline{w} = w w で開きます。
( z − 3 ) ( z ‾ − 3 ) \displaystyle (z - 3)(\overline{z} - 3) ( z − 3 ) ( z − 3 ) = 4 z z ‾ \displaystyle {}= 4z\overline{z} = 4 z z 左辺を展開すると z z ‾ z\overline{z} z z − 3 z {}- 3z − 3 z − 3 z ‾ {}- 3\overline{z} − 3 z + 9 {}+ 9 + 9 = 4 z z ‾ {}= 4z\overline{z} = 4 z z です。移項して − 3 -3 − 3 で割ると
z z ‾ \displaystyle z\overline{z} z z + z \displaystyle {}+ z + z + z ‾ \displaystyle {}+ \overline{z} + z − 3 \displaystyle {}- 3 − 3 = 0 \displaystyle {}= 0 = 0 です。∣ z + 1 ∣ 2 |z + 1|^2 ∣ z + 1 ∣ 2 = ( z + 1 ) ( z ‾ + 1 ) {}= (z + 1)(\overline{z} + 1) = ( z + 1 ) ( z + 1 ) = z z ‾ {}= z\overline{z} = z z + z {}+ z + z + z ‾ {}+ \overline{z} + z + 1 {}+ 1 + 1 なので、左辺は ∣ z + 1 ∣ 2 |z + 1|^2 ∣ z + 1 ∣ 2 − 4 {}- 4 − 4 と書けます。よって ∣ z + 1 ∣ 2 |z + 1|^2 ∣ z + 1 ∣ 2 = 4 {}= 4 = 4 、 つまり ∣ z − ( − 1 ) ∣ |z - (-1)| ∣ z − ( − 1 ) ∣ = 2 {}= 2 = 2 で、点 ‾ \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7667em}\text{点 }} 点 − 1 を中心とする半径 2 の円 ‾ \underline{\rule[-0.0833em]{0em}{0.7667em}{}-1 \text{ を中心とする半径 } 2 \text{ の円}} − 1 を中心とする半径 2 の円 です。
(2) 両辺を2乗します。z − i ‾ \overline{z - i} z − i = z ‾ {}= \overline{z} = z + i {}+ i + i ,z + 2 i ‾ \overline{z + 2i} z + 2 i = z ‾ {}= \overline{z} = z − 2 i {}- 2i − 2 i に注意して
4 ( z − i ) ( z ‾ + i ) \displaystyle 4(z - i)(\overline{z} + i) 4 ( z − i ) ( z + i ) = ( z + 2 i ) ( z ‾ − 2 i ) \displaystyle {}= (z + 2i)(\overline{z} - 2i) = ( z + 2 i ) ( z − 2 i ) です。展開すると 4 z z ‾ 4z\overline{z} 4 z z + 4 i z {}+ 4iz + 4 i z − 4 i z ‾ {}- 4i\overline{z} − 4 i z + 4 {}+ 4 + 4 = z z ‾ {}= z\overline{z} = z z − 2 i z {}- 2iz − 2 i z + 2 i z ‾ {}+ 2i\overline{z} + 2 i z + 4 {}+ 4 + 4 で、整理して 3 3 3 で割ると
z z ‾ \displaystyle z\overline{z} z z + 2 i z \displaystyle {}+ 2iz + 2 i z − 2 i z ‾ \displaystyle {}- 2i\overline{z} − 2 i z = 0 \displaystyle {}= 0 = 0 です。∣ z − 2 i ∣ 2 |z - 2i|^2 ∣ z − 2 i ∣ 2 = ( z − 2 i ) ( z ‾ + 2 i ) {}= (z - 2i)(\overline{z} + 2i) = ( z − 2 i ) ( z + 2 i ) = z z ‾ {}= z\overline{z} = z z + 2 i z {}+ 2iz + 2 i z − 2 i z ‾ {}- 2i\overline{z} − 2 i z + 4 {}+ 4 + 4 なので、左辺は ∣ z − 2 i ∣ 2 |z - 2i|^2 ∣ z − 2 i ∣ 2 − 4 {}- 4 − 4 です。よって ∣ z − 2 i ∣ |z - 2i| ∣ z − 2 i ∣ = 2 {}= 2 = 2 で、点 2 i を中心とする半径 2 の円 ‾ \underline{\text{点 } 2i \text{ を中心とする半径 } 2 \text{ の円}} 点 2 i を中心とする半径 2 の円 です。
(1) を公式3 の言い方で確かめます。A ( 3 ) \mathrm{A}(3) A ( 3 ) ,B ( 0 ) \mathrm{B}(0) B ( 0 ) として、A P : B P \mathrm{AP} : \mathrm{BP} AP : BP = 2 : 1 {}= 2 : 1 = 2 : 1 の点の集まりです。線分 A B \mathrm{AB} AB を B \mathrm{B} B 側から見て 1 : 2 1 : 2 1 : 2 に内分する点は 1 1 1 、 外分する点は − 3 -3 − 3 で、この2点を直径の両端とする円の中心は − 1 -1 − 1 、 半径は 2 2 2 です。たしかに一致しました。
2本の線分のなす角
ここからが、この章の中心です。第2章 公式6 では、点 α \alpha α を中心として点 β \beta β を θ \theta θ だけ回した点 γ \gamma γ を γ \gamma γ − α {}- \alpha − α = ( β − α ) ( cos θ + i sin θ ) {}= (\beta - \alpha)(\cos\theta + i\sin\theta) = ( β − α ) ( cos θ + i sin θ ) と書きました。この式を逆に読みます。
3点 A ( α ) \mathrm{A}(\alpha) A ( α ) ,B ( β ) \mathrm{B}(\beta) B ( β ) ,C ( γ ) \mathrm{C}(\gamma) C ( γ ) がたがいに異なるとき、β \beta β − α {}- \alpha − α は「A \mathrm{A} A から見た B \mathrm{B} B 」、γ \gamma γ − α {}- \alpha − α は「A \mathrm{A} A から見た C \mathrm{C} C 」 を表す複素数です。この2つの商を作ると、第2章 公式4 より、絶対値は割り算、偏角は引き算になります。
見張り台に立って、まず船 B \mathrm{B} B の方角を向き、そこから体を回して船 C \mathrm{C} C を向いたとします。回した角が θ \theta θ です。分数 γ − α β − α \dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} β − α γ − α は、この「回した角」と「2隻までの距離の比」を、1つの複素数にまとめて持っています。
実軸
虚軸
O
青:A から見た B(β − α = 2 + i)と A から見た C(γ − α = −3 + i)
A(1 + i)
B(3 + 2i)
C(−2 + 2i)
3π/4
AB
AC = √2 AB
図の例では β \beta β − α {}- \alpha − α = 2 {}= 2 = 2 + i {}+ i + i ,γ \gamma γ − α {}- \alpha − α = − 3 {}= -3 = − 3 + i {}+ i + i で
γ − α β − α \displaystyle \frac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} β − α γ − α = − 3 + i 2 + i \displaystyle {}= \frac{-3 + i}{2 + i} = 2 + i − 3 + i = ( − 3 + i ) ( 2 − i ) ( 2 + i ) ( 2 − i ) \displaystyle {}= \frac{(-3 + i)(2 - i)}{(2 + i)(2 - i)} = ( 2 + i ) ( 2 − i ) ( − 3 + i ) ( 2 − i ) = − 5 + 5 i 5 \displaystyle {}= \frac{-5 + 5i}{5} = 5 − 5 + 5 i = − 1 \displaystyle {}= -1 = − 1 + i \displaystyle {}+ i + i
です。− 1 -1 − 1 + i {}+ i + i = 2 ( cos 3 4 π + i sin 3 4 π ) {}= \sqrt{2}\left(\cos\dfrac{3}{4}\pi + i\sin\dfrac{3}{4}\pi\right) = 2 ( cos 4 3 π + i sin 4 3 π ) なので、A C A B \dfrac{\mathrm{AC}}{\mathrm{AB}} AB AC = 2 {}= \sqrt{2} = 2 、∠ B A C \angle\mathrm{BAC} ∠ BAC = 3 4 π {}= \dfrac{3}{4}\pi = 4 3 π と読み取れます。
γ − α β − α \dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} β − α γ − α を計算して極形式にすれば、絶対値から辺の比が、偏角から角の大きさが、同時に分かるということです。
例題4:なす角と辺の比
(1) A ( 1 + i ) \mathrm{A}(1 + i) A ( 1 + i ) ,B ( 3 + 2 i ) \mathrm{B}(3 + 2i) B ( 3 + 2 i ) ,C ( − 2 + 2 i ) \mathrm{C}(-2 + 2i) C ( − 2 + 2 i ) について、∠ B A C \angle\mathrm{BAC} ∠ BAC の大きさと A C A B \dfrac{\mathrm{AC}}{\mathrm{AB}} AB AC を求めなさい。
(2) A ( 1 + i ) \mathrm{A}(1 + i) A ( 1 + i ) ,B ( 3 + 2 i ) \mathrm{B}(3 + 2i) B ( 3 + 2 i ) とします。∠ B A C \angle\mathrm{BAC} ∠ BAC = π 2 {}= \dfrac{\pi}{2} = 2 π ,A C \mathrm{AC} AC = 2 A B {}= 2\mathrm{AB} = 2 AB を満たす点 C ( γ ) \mathrm{C}(\gamma) C ( γ ) を、すべて求めなさい。
【解答】
(1) β \beta β − α {}- \alpha − α = 2 {}= 2 = 2 + i {}+ i + i ,γ \gamma γ − α {}- \alpha − α = − 3 {}= -3 = − 3 + i {}+ i + i です。
γ − α β − α \displaystyle \frac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} β − α γ − α = − 3 + i 2 + i \displaystyle {}= \frac{-3 + i}{2 + i} = 2 + i − 3 + i = ( − 3 + i ) ( 2 − i ) 5 \displaystyle {}= \frac{(-3 + i)(2 - i)}{5} = 5 ( − 3 + i ) ( 2 − i ) = − 6 + 3 i + 2 i + 1 5 \displaystyle {}= \frac{-6 + 3i + 2i + 1}{5} = 5 − 6 + 3 i + 2 i + 1 = − 1 \displaystyle {}= -1 = − 1 + i \displaystyle {}+ i + i ∣ − 1 + i ∣ |-1 + i| ∣ − 1 + i ∣ = 2 {}= \sqrt{2} = 2 、 偏角は 3 4 π \dfrac{3}{4}\pi 4 3 π なので、公式4 より
∠ B A C = 3 4 π ‾ , \displaystyle \underline{\angle\mathrm{BAC} = \frac{3}{4}\pi}, ∠ BAC = 4 3 π , A C A B = 2 ‾ \displaystyle \underline{\frac{\mathrm{AC}}{\mathrm{AB}} = \sqrt{2}} AB AC = 2 です。
(2) 公式4 を γ \gamma γ について解いた形で使います。A C A B \dfrac{\mathrm{AC}}{\mathrm{AB}} AB AC = 2 {}= 2 = 2 、 回転角は θ \theta θ = π 2 {}= \dfrac{\pi}{2} = 2 π または θ \theta θ = − π 2 {}= -\dfrac{\pi}{2} = − 2 π の2通りなので
γ \displaystyle \gamma γ − α \displaystyle {}- \alpha − α = ( β − α ) ⋅ 2 { cos ( ± π 2 ) \displaystyle {}= (\beta - \alpha) \cdot 2\biggl\{\cos\left(\pm\frac{\pi}{2}\right) = ( β − α ) ⋅ 2 { cos ( ± 2 π ) + i sin ( ± π 2 ) } \displaystyle {}\qquad + i\sin\left(\pm\frac{\pi}{2}\right)\biggr\} + i sin ( ± 2 π ) } = ± 2 i ( β − α ) \displaystyle {}= \pm 2i(\beta - \alpha) = ± 2 i ( β − α ) です。β \beta β − α {}- \alpha − α = 2 {}= 2 = 2 + i {}+ i + i より 2 i ( β − α ) 2i(\beta - \alpha) 2 i ( β − α ) = 2 i ( 2 + i ) {}= 2i(2 + i) = 2 i ( 2 + i ) = − 2 {}= -2 = − 2 + 4 i {}+ 4i + 4 i なので
γ \displaystyle \gamma γ = ( 1 + i ) \displaystyle {}= (1 + i) = ( 1 + i ) + ( − 2 + 4 i ) \displaystyle {}+ (-2 + 4i) + ( − 2 + 4 i ) = − 1 \displaystyle {}= -1 = − 1 + 5 i , \displaystyle {}+ 5i, + 5 i , γ \displaystyle \gamma γ = ( 1 + i ) \displaystyle {}= (1 + i) = ( 1 + i ) − ( − 2 + 4 i ) \displaystyle {}- (-2 + 4i) − ( − 2 + 4 i ) = 3 \displaystyle {}= 3 = 3 − 3 i \displaystyle {}- 3i − 3 i です。よって γ = − 1 ‾ \underline{\rule[-0.1944em]{0em}{0.8540em}\gamma = -1} γ = − 1 + 5 i , ‾ \underline{\rule[-0.1944em]{0em}{0.8540em}{}+ 5i,} + 5 i , 3 ‾ \underline{\rule[-0.1944em]{0em}{0.8540em}\ 3} 3 − 3 i ‾ \underline{\rule[-0.1944em]{0em}{0.8540em}{}- 3i} − 3 i です。
「∠ B A C \angle\mathrm{BAC} ∠ BAC が π 2 \dfrac{\pi}{2} 2 π 」 とだけ言われたときは、C \mathrm{C} C が直線 A B \mathrm{AB} AB のどちら側にあるか決まりません。回転角の符号を両方調べて、2つとも答えます。
一直線・垂直の条件
公式4 の θ \theta θ が特別な値になる場合を調べます。θ \theta θ = 0 {}= 0 = 0 または θ \theta θ = π {}= \pi = π なら、C \mathrm{C} C は直線 A B \mathrm{AB} AB の上にあります。θ \theta θ = ± π 2 {}= \pm\dfrac{\pi}{2} = ± 2 π なら垂直です。偏角が 0 0 0 や π \pi π の複素数は実数、± π 2 \pm\dfrac{\pi}{2} ± 2 π の複素数は純虚数ですから、次のようにまとめられます。
「実数 ⟺ w ‾ \iff \overline{w} ⟺ w = w {}= w = w 」 「純虚数 ⟺ w ‾ \iff \overline{w} ⟺ w = − w {}= -w = − w かつ w w w ≠ 0 {}\neq 0 = 0 」 は、第1章 公式7 で確かめた言いかえです。計算の途中に z ‾ \overline{z} z が残っているときは、こちらの形のほうが使いやすくなります。
自転車で A \mathrm{A} A を出発して B \mathrm{B} B の方向を向いたところを思い浮かべてください。ハンドルをまったく切らずに(あるいは真うしろを向いて)進む先が C \mathrm{C} C なら3点は一直線、ハンドルを直角に切った先が C \mathrm{C} C なら垂直です。w w w は「どれだけハンドルを切ったか」を持っている数なので、その値を見れば判定できます。
γ − α β − α \dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} β − α γ − α が実数なら一直線、純虚数なら垂直だということです。
例題5:一直線の条件と垂直の証明
(1) 3点 A ( 1 + 2 i ) \mathrm{A}(1 + 2i) A ( 1 + 2 i ) ,B ( 3 − i ) \mathrm{B}(3 - i) B ( 3 − i ) ,C ( k + 5 i ) \mathrm{C}(k + 5i) C ( k + 5 i ) が一直線上にあるように、実数 k k k の値を定めなさい。
(2) ∣ α ∣ |\alpha| ∣ α ∣ = ∣ β ∣ {}= |\beta| = ∣ β ∣ = 1 {}= 1 = 1 ,α \alpha α ≠ β {}\neq \beta = β ,α \alpha α + β {}+ \beta + β ≠ 0 {}\neq 0 = 0 のとき、α + β α − β \dfrac{\alpha + \beta}{\alpha - \beta} α − β α + β が純虚数であることを示しなさい。
【解答】
(1) β \beta β − α {}- \alpha − α = 2 {}= 2 = 2 − 3 i {}- 3i − 3 i ,γ \gamma γ − α {}- \alpha − α = ( k − 1 ) {}= (k - 1) = ( k − 1 ) + 3 i {}+ 3i + 3 i です。
w \displaystyle w w = ( k − 1 ) + 3 i 2 − 3 i \displaystyle {}= \frac{(k - 1) + 3i}{2 - 3i} = 2 − 3 i ( k − 1 ) + 3 i = { ( k − 1 ) + 3 i } ( 2 + 3 i ) 13 \displaystyle {}= \frac{\{(k - 1) + 3i\}(2 + 3i)}{13} = 13 {( k − 1 ) + 3 i } ( 2 + 3 i ) = ( 2 k − 11 ) + ( 3 k + 3 ) i 13 \displaystyle {}= \frac{(2k - 11) + (3k + 3)i}{13} = 13 ( 2 k − 11 ) + ( 3 k + 3 ) i 公式5 ① より、w w w が実数であればよいので 3 k 3k 3 k + 3 {}+ 3 + 3 = 0 {}= 0 = 0 、 つまり k = − 1 ‾ \underline{k = -1} k = − 1 です。
(確かめ)k k k = − 1 {}= -1 = − 1 のとき γ \gamma γ − α {}- \alpha − α = − 2 {}= -2 = − 2 + 3 i {}+ 3i + 3 i = − ( β − α ) {}= -(\beta - \alpha) = − ( β − α ) で、w w w = − 1 {}= -1 = − 1 は実数です。A \mathrm{A} A は線分 B C \mathrm{BC} BC の中点になっています。
(2) w w w = α + β α − β {}= \dfrac{\alpha + \beta}{\alpha - \beta} = α − β α + β とおきます。∣ α ∣ |\alpha| ∣ α ∣ = 1 {}= 1 = 1 より α α ‾ \alpha\overline{\alpha} α α = 1 {}= 1 = 1 、 つまり α ‾ \overline{\alpha} α = 1 α {}= \dfrac{1}{\alpha} = α 1 です(第1章 公式5)。β ‾ \overline{\beta} β = 1 β {}= \dfrac{1}{\beta} = β 1 も同様です。共役の性質(第1章 公式7)より
w ‾ \displaystyle \overline{w} w = α ‾ + β ‾ α ‾ − β ‾ \displaystyle {}= \frac{\overline{\alpha} + \overline{\beta}}{\overline{\alpha} - \overline{\beta}} = α − β α + β = 1 α + 1 β 1 α − 1 β \displaystyle {}= \frac{\dfrac{1}{\alpha} + \dfrac{1}{\beta}}{\dfrac{1}{\alpha} - \dfrac{1}{\beta}} = α 1 − β 1 α 1 + β 1 です。分母と分子に α β \alpha\beta α β をかけると
w ‾ \displaystyle \overline{w} w = β + α β − α \displaystyle {}= \frac{\beta + \alpha}{\beta - \alpha} = β − α β + α = − α + β α − β \displaystyle {}= -\frac{\alpha + \beta}{\alpha - \beta} = − α − β α + β = − w \displaystyle {}= -w = − w となります。また α \alpha α + β {}+ \beta + β ≠ 0 {}\neq 0 = 0 より w w w ≠ 0 {}\neq 0 = 0 です。よって w w w は純虚数です。(証明終)
(2) が言っているのは、単位円上の2点 A \mathrm{A} A ,B \mathrm{B} B について、線分 A B \mathrm{AB} AB の中点 α + β 2 \dfrac{\alpha + \beta}{2} 2 α + β と原点を結ぶ線が、弦 A B \mathrm{AB} AB と垂直だということです。公式5 ② を4点の形で使えば、α \alpha α + β {}+ \beta + β は「原点から中点の向きの2倍」、α \alpha α − β {}- \beta − β は「弦の向き」ですから、この商が純虚数であることが垂直そのものを表しています。円の中心から弦におろした垂線が弦を二等分する、という中学で習った性質です。
正三角形になる条件
最後に、三角形の形を判定します。公式4 の w w w が特定の値になることが、そのまま形の条件になります。
△ A B C \triangle\mathrm{ABC} △ ABC が正三角形なら、A C \mathrm{AC} AC = A B {}= \mathrm{AB} = AB で ∠ B A C \angle\mathrm{BAC} ∠ BAC = π 3 {}= \dfrac{\pi}{3} = 3 π です。公式4 より w w w = γ − α β − α {}= \dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} = β − α γ − α は絶対値 1 1 1 、 偏角 ± π 3 \pm\dfrac{\pi}{3} ± 3 π の数、すなわち
w \displaystyle w w = cos ( ± π 3 ) \displaystyle {}= \cos\left(\pm\frac{\pi}{3}\right) = cos ( ± 3 π ) + i sin ( ± π 3 ) \displaystyle {}+ i\sin\left(\pm\frac{\pi}{3}\right) + i sin ( ± 3 π ) = 1 ± 3 i 2 \displaystyle {}= \frac{1 \pm \sqrt{3}\,i}{2} = 2 1 ± 3 i
です。この2つは、第1章 j18 で登場した2次方程式 w 2 w^2 w 2 − w {}- w − w + 1 {}+ 1 + 1 = 0 {}= 0 = 0 の解です。逆にたどれば、w w w がこの方程式を満たすことと正三角形であることが同じだと分かります。
②から③への変形を見ておきます。w w w = γ − α β − α {}= \dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} = β − α γ − α を w 2 w^2 w 2 − w {}- w − w + 1 {}+ 1 + 1 = 0 {}= 0 = 0 に代入し、両辺に ( β − α ) 2 (\beta - \alpha)^2 ( β − α ) 2 をかけると
( γ − α ) 2 \displaystyle (\gamma - \alpha)^2 ( γ − α ) 2 − ( γ − α ) ( β − α ) \displaystyle {}- (\gamma - \alpha)(\beta - \alpha) − ( γ − α ) ( β − α ) + ( β − α ) 2 \displaystyle {}+ (\beta - \alpha)^2 + ( β − α ) 2 = 0 \displaystyle {}= 0 = 0
です。展開すると
( γ 2 − 2 α γ + α 2 ) \displaystyle (\gamma^2 - 2\alpha\gamma + \alpha^2) ( γ 2 − 2 α γ + α 2 ) − ( β γ − α γ − α β + α 2 ) \displaystyle {}- (\beta\gamma - \alpha\gamma - \alpha\beta + \alpha^2) − ( β γ − α γ − α β + α 2 ) + ( β 2 − 2 α β + α 2 ) \displaystyle {}+ (\beta^2 - 2\alpha\beta + \alpha^2) + ( β 2 − 2 α β + α 2 ) = α 2 \displaystyle {}= \alpha^2 = α 2 + β 2 \displaystyle {}+ \beta^2 + β 2 + γ 2 \displaystyle {}+ \gamma^2 + γ 2 − α β \displaystyle {}- \alpha\beta − α β − β γ \displaystyle {}- \beta\gamma − β γ − γ α \displaystyle {}- \gamma\alpha − γ α
となり、これが 0 0 0 という式が③です。③は α \alpha α ,β \beta β ,γ \gamma γ を入れかえても形が変わりません。①「正三角形である」という性質が、どの頂点から見ても同じであることと、うまく対応しています。
3本脚の三脚は、どの脚も同じ長さで、上から見ると 120 ∘ 120^\circ 12 0 ∘ ずつ開いています。どの脚を「1本目」と呼んでも、見え方は変わりません。③の左右対称な形は、この「呼び方によらない」ようすを式にしたものです。
正三角形かどうかは、γ − α β − α \dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} β − α γ − α が 1 ± 3 i 2 \dfrac{1 \pm \sqrt{3}\,i}{2} 2 1 ± 3 i になるか、または α 2 \alpha^2 α 2 + β 2 {}+ \beta^2 + β 2 + γ 2 {}+ \gamma^2 + γ 2 = α β {}= \alpha\beta = α β + β γ {}+ \beta\gamma + β γ + γ α {}+ \gamma\alpha + γ α が成り立つかで判定できるということです。
例題6:正三角形
(1) A ( 1 + i ) \mathrm{A}(1 + i) A ( 1 + i ) ,B ( 3 + i ) \mathrm{B}(3 + i) B ( 3 + i ) とします。△ A B C \triangle\mathrm{ABC} △ ABC が正三角形になる点 C ( γ ) \mathrm{C}(\gamma) C ( γ ) を、すべて求めなさい。
(2) 3点 A ( 2 ) \mathrm{A}(2) A ( 2 ) ,B ( 3 + 3 i ) \mathrm{B}(3 + \sqrt{3}\,i) B ( 3 + 3 i ) ,C ( 1 + 3 i ) \mathrm{C}(1 + \sqrt{3}\,i) C ( 1 + 3 i ) を頂点とする三角形が正三角形であることを示しなさい。
【解答】
(1) 公式6 ② より γ \gamma γ − α {}- \alpha − α = ( β − α ) ⋅ 1 ± 3 i 2 {}= (\beta - \alpha) \cdot \dfrac{1 \pm \sqrt{3}\,i}{2} = ( β − α ) ⋅ 2 1 ± 3 i です。β \beta β − α {}- \alpha − α = 2 {}= 2 = 2 なので
γ \displaystyle \gamma γ − α \displaystyle {}- \alpha − α = 2 ⋅ 1 ± 3 i 2 \displaystyle {}= 2 \cdot \frac{1 \pm \sqrt{3}\,i}{2} = 2 ⋅ 2 1 ± 3 i = 1 \displaystyle {}= 1 = 1 ± 3 i \displaystyle {}\pm \sqrt{3}\,i ± 3 i です。よって
γ \displaystyle \gamma γ = ( 1 + i ) \displaystyle {}= (1 + i) = ( 1 + i ) + ( 1 ± 3 i ) \displaystyle {}+ \left(1 \pm \sqrt{3}\,i\right) + ( 1 ± 3 i ) = 2 ‾ \displaystyle {}= \underline{\rule[-0.65em]{0em}{1.8000em}2} = 2 + ( 1 + 3 ) i , ‾ \displaystyle \underline{\rule[-0.65em]{0em}{1.8000em}{}+ \left(1 + \sqrt{3}\right)i,} + ( 1 + 3 ) i , 2 ‾ \displaystyle \underline{\rule[-0.65em]{0em}{1.8000em}\ 2} 2 + ( 1 − 3 ) i ‾ \displaystyle \underline{\rule[-0.65em]{0em}{1.8000em}{}+ \left(1 - \sqrt{3}\right)i} + ( 1 − 3 ) i です。線分 A B \mathrm{AB} AB の上側と下側に1つずつあります。
(2) β \beta β − α {}- \alpha − α = 1 {}= 1 = 1 + 3 i {}+ \sqrt{3}\,i + 3 i ,γ \gamma γ − α {}- \alpha − α = − 1 {}= -1 = − 1 + 3 i {}+ \sqrt{3}\,i + 3 i です。
w \displaystyle w w = γ − α β − α \displaystyle {}= \frac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} = β − α γ − α = ( − 1 + 3 i ) ( 1 − 3 i ) ( 1 + 3 i ) ( 1 − 3 i ) \displaystyle {}= \frac{\left(-1 + \sqrt{3}\,i\right)\left(1 - \sqrt{3}\,i\right)}{\left(1 + \sqrt{3}\,i\right)\left(1 - \sqrt{3}\,i\right)} = ( 1 + 3 i ) ( 1 − 3 i ) ( − 1 + 3 i ) ( 1 − 3 i ) = − 1 + 3 i + 3 i + 3 4 \displaystyle {}= \frac{-1 + \sqrt{3}\,i + \sqrt{3}\,i + 3}{4} = 4 − 1 + 3 i + 3 i + 3 = 2 + 2 3 i 4 \displaystyle {}= \frac{2 + 2\sqrt{3}\,i}{4} = 4 2 + 2 3 i = 1 + 3 i 2 \displaystyle {}= \frac{1 + \sqrt{3}\,i}{2} = 2 1 + 3 i です。公式6 ② の形になっているので、△ A B C \triangle\mathrm{ABC} △ ABC は正三角形です。(証明終)
③で確かめることもできます。α 2 \alpha^2 α 2 + β 2 {}+ \beta^2 + β 2 + γ 2 {}+ \gamma^2 + γ 2 = 4 {}= 4 = 4 + ( 6 + 6 3 i ) {}+ \left(6 + 6\sqrt{3}\,i\right) + ( 6 + 6 3 i ) + ( − 2 + 2 3 i ) {}+ \left(-2 + 2\sqrt{3}\,i\right) + ( − 2 + 2 3 i ) = 8 {}= 8 = 8 + 8 3 i {}+ 8\sqrt{3}\,i + 8 3 i です。一方 α β \alpha\beta α β = 6 {}= 6 = 6 + 2 3 i {}+ 2\sqrt{3}\,i + 2 3 i ,β γ \beta\gamma β γ = 3 {}= 3 = 3 + 3 3 i {}+ 3\sqrt{3}\,i + 3 3 i + 3 i {}+ \sqrt{3}\,i + 3 i − 3 {}- 3 − 3 = 4 3 i {}= 4\sqrt{3}\,i = 4 3 i ,γ α \gamma\alpha γ α = 2 {}= 2 = 2 + 2 3 i {}+ 2\sqrt{3}\,i + 2 3 i で、和は 8 8 8 + 8 3 i {}+ 8\sqrt{3}\,i + 8 3 i です。たしかに一致します。
この章のまとめ
この章の道具立ては、γ − α β − α \dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} β − α γ − α という1つの分数にほとんど集約されています。3点が与えられたら、まずこの分数を作る——それだけで、辺の比・角・一直線・垂直・正三角形が一度に見えるようになります。
ここまでの4章で、数学C の複素数平面は一通り終わりです。次の第5章からは話題が変わり、平面上の曲線(二次曲線)を扱います。円をつぶした楕円 、放物線、2本に分かれた双曲線 ——どれも「ある点からの距離」と「ある直線までの距離」の関係で定まる曲線で、距離を式にして図形を調べるという、この章と同じ方針で進みます。
※ここは発展ページ です。本文では、内分点の公式を図から導き、アポロニウスの円は「円になる」ことを認めて使いました。ここでは、内分点を定義から確かめ、z z ‾ z\overline{z} z z を含む方程式がどんなときに円を表すのかを決め、アポロニウスの円の中心と半径を式で求めます。最後に、正三角形の条件を 1 の 3 乗根で書き直します。
内分点・外分点の定義
「線分 A B \mathrm{AB} AB を m : n m : n m : n に分ける」ことを、複素数の言葉で決めておきます。
定義1:内分点・外分点
異なる2点 A ( α ) \mathrm{A}(\alpha) A ( α ) ,B ( β ) \mathrm{B}(\beta) B ( β ) と正の数 m m m ,n n n について、
z \displaystyle z z = α \displaystyle {}= \alpha = α + t ( β − α ) \displaystyle {}+ t(\beta - \alpha) + t ( β − α ) と表される点 P ( z ) \mathrm{P}(z) P ( z ) のうち、t t t = m m + n {}= \dfrac{m}{m + n} = m + n m となるものを、線分 A B \mathrm{AB} AB を m : n m : n m : n に内分する点 という。また m m m ≠ n {}\neq n = n のとき、t t t = m m − n {}= \dfrac{m}{m - n} = m − n m となるものを、線分 A B \mathrm{AB} AB を m : n m : n m : n に外分する点 という。
t t t が実数なので、第1章 公式4 より P \mathrm{P} P は直線 A B \mathrm{AB} AB 上にあります。内分点では 0 0 0 < t {}< t < t < 1 {}< 1 < 1 なので P \mathrm{P} P は線分 A B \mathrm{AB} AB の内部にあり、A P : P B \mathrm{AP} : \mathrm{PB} AP : PB = t : ( 1 − t ) {}= t : (1 - t) = t : ( 1 − t ) = m : n {}= m : n = m : n です。外分点では t t t > 1 {}> 1 > 1 (m m m > n {}> n > n のとき)または t t t < 0 {}< 0 < 0 (m m m < n {}< n < n のとき)となり、P \mathrm{P} P は線分の外に出ます。
定理1:内分点・外分点の公式
線分 A B \mathrm{AB} AB を m : n m : n m : n に内分する点は n α + m β m + n \dfrac{n\alpha + m\beta}{m + n} m + n n α + m β 、m : n m : n m : n に外分する点(m m m ≠ n {}\neq n = n ) は − n α + m β m − n \dfrac{-n\alpha + m\beta}{m - n} m − n − n α + m β である。
証明 内分点は、定義1 で t t t = m m + n {}= \dfrac{m}{m + n} = m + n m としたものだから
z \displaystyle z z = α \displaystyle {}= \alpha = α + m m + n ( β − α ) \displaystyle {}+ \frac{m}{m + n}(\beta - \alpha) + m + n m ( β − α ) = ( m + n ) α + m β − m α m + n \displaystyle {}= \frac{(m + n)\alpha + m\beta - m\alpha}{m + n} = m + n ( m + n ) α + m β − m α = n α + m β m + n \displaystyle {}= \frac{n\alpha + m\beta}{m + n} = m + n n α + m β である。外分点は t t t = m m − n {}= \dfrac{m}{m - n} = m − n m として、同じ計算で
z \displaystyle z z = α \displaystyle {}= \alpha = α + m m − n ( β − α ) \displaystyle {}+ \frac{m}{m - n}(\beta - \alpha) + m − n m ( β − α ) = ( m − n ) α + m β − m α m − n \displaystyle {}= \frac{(m - n)\alpha + m\beta - m\alpha}{m - n} = m − n ( m − n ) α + m β − m α = − n α + m β m − n \displaystyle {}= \frac{-n\alpha + m\beta}{m - n} = m − n − n α + m β である。(証明終)
外分点の式は、内分点の式の n n n を − n -n − n に置きかえた形です。「外分は、比の一方を負と見た内分」と言えるのは、定義1 の t t t が m m + ( − n ) \dfrac{m}{m + (-n)} m + ( − n ) m になるからです。
z z ‾ z\overline{z} z z を含む方程式
本文では、絶対値の等式を2乗して z z ‾ z\overline{z} z z の形に開き、∣ z − γ ∣ 2 |z - \gamma|^2 ∣ z − γ ∣ 2 にまとめ直しました。この形の式が何を表すのかを、まとめておきます。
定理2:円の方程式の一般形
β \beta β を複素数、c c c を実数 とする。方程式
z z ‾ \displaystyle z\overline{z} z z + β ‾ z \displaystyle {}+ \overline{\beta}z + β z + β z ‾ \displaystyle {}+ \beta\overline{z} + β z + c \displaystyle {}+ c + c = 0 \displaystyle {}= 0 = 0 は、∣ β ∣ 2 |\beta|^2 ∣ β ∣ 2 > c {}> c > c のとき点 − β -\beta − β を中心とする半径 ∣ β ∣ 2 − c \sqrt{|\beta|^2 - c} ∣ β ∣ 2 − c の円を表し、∣ β ∣ 2 |\beta|^2 ∣ β ∣ 2 = c {}= c = c のとき1点 − β -\beta − β だけを表し、∣ β ∣ 2 |\beta|^2 ∣ β ∣ 2 < c {}< c < c のときこれを満たす z z z は存在しない。
証明 ∣ z + β ∣ 2 |z + \beta|^2 ∣ z + β ∣ 2 = ( z + β ) ( z ‾ + β ‾ ) {}= (z + \beta)(\overline{z} + \overline{\beta}) = ( z + β ) ( z + β ) = z z ‾ {}= z\overline{z} = z z + β ‾ z {}+ \overline{\beta}z + β z + β z ‾ {}+ \beta\overline{z} + β z + ∣ β ∣ 2 {}+ |\beta|^2 + ∣ β ∣ 2 である。したがって、与えられた方程式の左辺は
∣ z + β ∣ 2 \displaystyle |z + \beta|^2 ∣ z + β ∣ 2 − ∣ β ∣ 2 \displaystyle {}- |\beta|^2 − ∣ β ∣ 2 + c \displaystyle {}+ c + c と書ける。方程式は ∣ z + β ∣ 2 |z + \beta|^2 ∣ z + β ∣ 2 = ∣ β ∣ 2 {}= |\beta|^2 = ∣ β ∣ 2 − c {}- c − c と同値である。
右辺が正のとき、これは ∣ z − ( − β ) ∣ |z - (-\beta)| ∣ z − ( − β ) ∣ = ∣ β ∣ 2 − c {}= \sqrt{|\beta|^2 - c} = ∣ β ∣ 2 − c と同値で、点 − β -\beta − β を中心とする半径 ∣ β ∣ 2 − c \sqrt{|\beta|^2 - c} ∣ β ∣ 2 − c の円である。右辺が 0 0 0 のときは z z z = − β {}= -\beta = − β のみ。右辺が負のときは、左辺が 0 0 0 以上なので解はない。(証明終)
z z z の係数と z ‾ \overline{z} z の係数がたがいに共役であること、定数項が実数であることの2つがそろってはじめて、この形にまとまります。実際、z z z = x {}= x = x + y i {}+ yi + y i とおいて β ‾ \overline{\beta} β = p {}= p = p − q i {}- qi − q i (p p p , q q q は実数)とすると、β ‾ z \overline{\beta}z β z + β z ‾ {}+ \beta\overline{z} + β z = 2 ( p x + q y ) {}= 2(px + qy) = 2 ( p x + q y ) となり、虚部がきれいに消えて x 2 x^2 x 2 + y 2 {}+ y^2 + y 2 + 2 p x {}+ 2px + 2 p x + 2 q y {}+ 2qy + 2 q y + c {}+ c + c = 0 {}= 0 = 0 という、座標での円の方程式の形になります。
アポロニウスの円
本文の公式3 では、中心と半径を「計算で求める」とだけ書きました。文字のまま求めておきます。
定理3:アポロニウスの円の中心と半径
α \alpha α ≠ β {}\neq \beta = β ,k k k > 0 {}> 0 > 0 ,k k k ≠ 1 {}\neq 1 = 1 とする。方程式 ∣ z − α ∣ |z - \alpha| ∣ z − α ∣ = k ∣ z − β ∣ {}= k|z - \beta| = k ∣ z − β ∣ が表す図形は、
中心 \displaystyle \text{中心} 中心 γ \displaystyle \gamma γ = α − k 2 β 1 − k 2 , \displaystyle {}= \frac{\alpha - k^2\beta}{1 - k^2}, = 1 − k 2 α − k 2 β , 半径 \displaystyle \text{半径} 半径 r \displaystyle r r = k ∣ α − β ∣ ∣ 1 − k 2 ∣ \displaystyle {}= \frac{k|\alpha - \beta|}{|1 - k^2|} = ∣1 − k 2 ∣ k ∣ α − β ∣ の円である。この円の中心 γ \gamma γ は、線分 A B \mathrm{AB} AB を k : 1 k : 1 k : 1 に内分する点と外分する点の中点であり、その2点は円の直径の両端である。
証明 両辺を2乗して ∣ w ∣ 2 |w|^2 ∣ w ∣ 2 = w w ‾ {}= w\overline{w} = w w で開くと
( z − α ) ( z ‾ − α ‾ ) \displaystyle (z - \alpha)(\overline{z} - \overline{\alpha}) ( z − α ) ( z − α ) = k 2 ( z − β ) ( z ‾ − β ‾ ) \displaystyle {}= k^2(z - \beta)(\overline{z} - \overline{\beta}) = k 2 ( z − β ) ( z − β ) である。展開して整理すると
( 1 − k 2 ) z z ‾ \displaystyle \left(1 - k^2\right)z\overline{z} ( 1 − k 2 ) z z − ( α ‾ − k 2 β ‾ ) z \displaystyle {}- \left(\overline{\alpha} - k^2\overline{\beta}\right)z − ( α − k 2 β ) z − ( α − k 2 β ) z ‾ \displaystyle {}- \left(\alpha - k^2\beta\right)\overline{z} − ( α − k 2 β ) z + ∣ α ∣ 2 \displaystyle {}+ |\alpha|^2 + ∣ α ∣ 2 − k 2 ∣ β ∣ 2 \displaystyle {}- k^2|\beta|^2 − k 2 ∣ β ∣ 2 = 0 \displaystyle {}= 0 = 0 となる。k k k ≠ 1 {}\neq 1 = 1 より 1 1 1 − k 2 {}- k^2 − k 2 ≠ 0 {}\neq 0 = 0 だから、両辺を 1 1 1 − k 2 {}- k^2 − k 2 で割れる。γ \gamma γ = α − k 2 β 1 − k 2 {}= \dfrac{\alpha - k^2\beta}{1 - k^2} = 1 − k 2 α − k 2 β とおくと、z z z の係数は − γ ‾ -\overline{\gamma} − γ 、z ‾ \overline{z} z の係数は − γ -\gamma − γ となり、定数項 ∣ α ∣ 2 − k 2 ∣ β ∣ 2 1 − k 2 \dfrac{|\alpha|^2 - k^2|\beta|^2}{1 - k^2} 1 − k 2 ∣ α ∣ 2 − k 2 ∣ β ∣ 2 は実数である。定理2 が使える形なので
∣ z − γ ∣ 2 \displaystyle |z - \gamma|^2 ∣ z − γ ∣ 2 = ∣ γ ∣ 2 \displaystyle {}= |\gamma|^2 = ∣ γ ∣ 2 − ∣ α ∣ 2 − k 2 ∣ β ∣ 2 1 − k 2 \displaystyle {}- \frac{|\alpha|^2 - k^2|\beta|^2}{1 - k^2} − 1 − k 2 ∣ α ∣ 2 − k 2 ∣ β ∣ 2 である。右辺を通分する。分子は
∣ α − k 2 β ∣ 2 \displaystyle \left|\alpha - k^2\beta\right|^2 α − k 2 β 2 − ( ∣ α ∣ 2 − k 2 ∣ β ∣ 2 ) ( 1 − k 2 ) \displaystyle {}- \left(|\alpha|^2 - k^2|\beta|^2\right)\left(1 - k^2\right) − ( ∣ α ∣ 2 − k 2 ∣ β ∣ 2 ) ( 1 − k 2 ) で、∣ α − k 2 β ∣ 2 \left|\alpha - k^2\beta\right|^2 α − k 2 β 2 = ∣ α ∣ 2 {}= |\alpha|^2 = ∣ α ∣ 2 − k 2 ( α β ‾ + α ‾ β ) {}- k^2\left(\alpha\overline{\beta} + \overline{\alpha}\beta\right) − k 2 ( α β + α β ) + k 4 ∣ β ∣ 2 {}+ k^4|\beta|^2 + k 4 ∣ β ∣ 2 を使って引き算すると
k 2 ( ∣ α ∣ 2 − α β ‾ − α ‾ β + ∣ β ∣ 2 ) \displaystyle k^2\left(|\alpha|^2 - \alpha\overline{\beta} - \overline{\alpha}\beta + |\beta|^2\right) k 2 ( ∣ α ∣ 2 − α β − α β + ∣ β ∣ 2 ) = k 2 ∣ α − β ∣ 2 \displaystyle {}= k^2|\alpha - \beta|^2 = k 2 ∣ α − β ∣ 2 が残る。よって ∣ z − γ ∣ 2 |z - \gamma|^2 ∣ z − γ ∣ 2 = k 2 ∣ α − β ∣ 2 ( 1 − k 2 ) 2 {}= \dfrac{k^2|\alpha - \beta|^2}{\left(1 - k^2\right)^2} = ( 1 − k 2 ) 2 k 2 ∣ α − β ∣ 2 となり、α \alpha α ≠ β {}\neq \beta = β よりこれは正である。したがって半径は r r r = k ∣ α − β ∣ ∣ 1 − k 2 ∣ {}= \dfrac{k|\alpha - \beta|}{\left|1 - k^2\right|} = ∣ 1 − k 2 ∣ k ∣ α − β ∣ の円である。
直径の両端については、A P : P B \mathrm{AP} : \mathrm{PB} AP : PB = k : 1 {}= k : 1 = k : 1 を満たす直線 A B \mathrm{AB} AB 上の2点、すなわち内分点 α + k β k + 1 \dfrac{\alpha + k\beta}{k + 1} k + 1 α + k β と外分点 − α + k β k − 1 \dfrac{-\alpha + k\beta}{k - 1} k − 1 − α + k β の中点を計算すると
1 2 ( α + k β k + 1 + k β − α k − 1 ) \displaystyle \frac{1}{2}\left(\frac{\alpha + k\beta}{k + 1} + \frac{k\beta - \alpha}{k - 1}\right) 2 1 ( k + 1 α + k β + k − 1 k β − α ) = − 2 α + 2 k 2 β 2 ( k 2 − 1 ) \displaystyle {}= \frac{-2\alpha + 2k^2\beta}{2\left(k^2 - 1\right)} = 2 ( k 2 − 1 ) − 2 α + 2 k 2 β = α − k 2 β 1 − k 2 \displaystyle {}= \frac{\alpha - k^2\beta}{1 - k^2} = 1 − k 2 α − k 2 β = γ \displaystyle {}= \gamma = γ となり、中心と一致する。この2点はどちらも方程式を満たす(比が k : 1 k : 1 k : 1 だから)ので、円周上にあり、その中点が中心なのだから直径の両端である。(証明終)
k k k → 1 {}\to 1 → 1 とすると分母 ∣ 1 − k 2 ∣ \left|1 - k^2\right| 1 − k 2 が 0 0 0 に近づくので、半径はいくらでも大きくなります。円はどんどん平らになり、k k k = 1 {}= 1 = 1 でついに垂直二等分線という直線になる——本文で「半径が限りなく大きくなった円」と言ったのは、この計算のことです。
正三角形の条件と 1 の 3 乗根
本文の公式6 では α 2 \alpha^2 α 2 + β 2 {}+ \beta^2 + β 2 + γ 2 {}+ \gamma^2 + γ 2 = α β {}= \alpha\beta = α β + β γ {}+ \beta\gamma + β γ + γ α {}+ \gamma\alpha + γ α という形を使いました。第3章で学んだ 1 の 3 乗根で書くと、向きの情報まで読めるようになります。
定理4:正三角形の条件(1 の 3 乗根による)
ω \omega ω = cos 2 3 π {}= \cos\dfrac{2}{3}\pi = cos 3 2 π + i sin 2 3 π {}+ i\sin\dfrac{2}{3}\pi + i sin 3 2 π とする。たがいに異なる3点 X ( x ) \mathrm{X}(x) X ( x ) ,Y ( y ) \mathrm{Y}(y) Y ( y ) ,Z ( z ) \mathrm{Z}(z) Z ( z ) について、次の3つは同値である。
① △ X Y Z \triangle\mathrm{XYZ} △ XYZ は正三角形である
② ( x + ω y + ω 2 z ) ( x + ω 2 y + ω z ) \left(x + \omega y + \omega^2 z\right)\left(x + \omega^2 y + \omega z\right) ( x + ω y + ω 2 z ) ( x + ω 2 y + ω z ) = 0 {}= 0 = 0
③ x 2 x^2 x 2 + y 2 {}+ y^2 + y 2 + z 2 {}+ z^2 + z 2 = x y {}= xy = x y + y z {}+ yz + y z + z x {}+ zx + z x
さらに、x x x + ω y {}+ \omega y + ω y + ω 2 z {}+ \omega^2 z + ω 2 z = 0 {}= 0 = 0 は X \mathrm{X} X ,Y \mathrm{Y} Y ,Z \mathrm{Z} Z がこの順に反時計回りに並ぶ場合、x x x + ω 2 y {}+ \omega^2 y + ω 2 y + ω z {}+ \omega z + ω z = 0 {}= 0 = 0 は時計回りに並ぶ場合にあたる。
証明 ω 3 \omega^3 ω 3 = 1 {}= 1 = 1 ,1 1 1 + ω {}+ \omega + ω + ω 2 {}+ \omega^2 + ω 2 = 0 {}= 0 = 0 (第3章 公式4)を使う。
(①と②)( 1 + ω + ω 2 ) x \left(1 + \omega + \omega^2\right)x ( 1 + ω + ω 2 ) x = 0 {}= 0 = 0 を引くと
x \displaystyle x x + ω y \displaystyle {}+ \omega y + ω y + ω 2 z \displaystyle {}+ \omega^2 z + ω 2 z = ω ( y − x ) \displaystyle {}= \omega(y - x) = ω ( y − x ) + ω 2 ( z − x ) \displaystyle {}+ \omega^2(z - x) + ω 2 ( z − x ) である。ω \omega ω ≠ 0 {}\neq 0 = 0 なので、x x x + ω y {}+ \omega y + ω y + ω 2 z {}+ \omega^2 z + ω 2 z = 0 {}= 0 = 0 は ω 2 ( z − x ) \omega^2(z - x) ω 2 ( z − x ) = − ω ( y − x ) {}= -\omega(y - x) = − ω ( y − x ) 、 すなわち(ω − 1 \omega^{-1} ω − 1 = ω 2 {}= \omega^2 = ω 2 より)
z \displaystyle z z − x \displaystyle {}- x − x = − ω 2 ( y − x ) \displaystyle {}= -\omega^2(y - x) = − ω 2 ( y − x ) と同値である。− ω 2 -\omega^2 − ω 2 = 1 2 {}= \dfrac{1}{2} = 2 1 + 3 2 i {}+ \dfrac{\sqrt{3}}{2}i + 2 3 i = cos π 3 {}= \cos\dfrac{\pi}{3} = cos 3 π + i sin π 3 {}+ i\sin\dfrac{\pi}{3} + i sin 3 π だから、これは z − x y − x \dfrac{z - x}{y - x} y − x z − x = cos π 3 {}= \cos\dfrac{\pi}{3} = cos 3 π + i sin π 3 {}+ i\sin\dfrac{\pi}{3} + i sin 3 π と同じことである。同様に、x x x + ω 2 y {}+ \omega^2 y + ω 2 y + ω z {}+ \omega z + ω z = 0 {}= 0 = 0 は z − x y − x \dfrac{z - x}{y - x} y − x z − x = − ω {}= -\omega = − ω = cos ( − π 3 ) {}= \cos\left(-\dfrac{\pi}{3}\right) = cos ( − 3 π ) + i sin ( − π 3 ) {}+ i\sin\left(-\dfrac{\pi}{3}\right) + i sin ( − 3 π ) と同値である。
本文の公式6 ② より、△ X Y Z \triangle\mathrm{XYZ} △ XYZ が正三角形であることは z − x y − x \dfrac{z - x}{y - x} y − x z − x = cos ( ± π 3 ) {}= \cos\left(\pm\dfrac{\pi}{3}\right) = cos ( ± 3 π ) + i sin ( ± π 3 ) {}+ i\sin\left(\pm\dfrac{\pi}{3}\right) + i sin ( ± 3 π ) と同値だから、①と②は同値である。
(②と③)左辺を展開する。ω 3 \omega^3 ω 3 = 1 {}= 1 = 1 ,ω 4 \omega^4 ω 4 = ω {}= \omega = ω に注意すると
( x + ω y + ω 2 z ) ( x + ω 2 y + ω z ) \displaystyle \left(x + \omega y + \omega^2 z\right)\left(x + \omega^2 y + \omega z\right) ( x + ω y + ω 2 z ) ( x + ω 2 y + ω z ) = x 2 \displaystyle {}= x^2 = x 2 + y 2 \displaystyle {}+ y^2 + y 2 + z 2 \displaystyle {}+ z^2 + z 2 + ( ω + ω 2 ) x y \displaystyle {}+ \left(\omega + \omega^2\right)xy + ( ω + ω 2 ) x y + ( ω + ω 2 ) z x \displaystyle {}+ \left(\omega + \omega^2\right)zx + ( ω + ω 2 ) z x + ( ω 2 + ω 4 ) y z \displaystyle {}+ \left(\omega^2 + \omega^4\right)yz + ( ω 2 + ω 4 ) y z = x 2 \displaystyle {}= x^2 = x 2 + y 2 \displaystyle {}+ y^2 + y 2 + z 2 \displaystyle {}+ z^2 + z 2 − x y \displaystyle {}- xy − x y − y z \displaystyle {}- yz − y z − z x \displaystyle {}- zx − z x である(ω \omega ω + ω 2 {}+ \omega^2 + ω 2 = − 1 {}= -1 = − 1 、 ω 2 \omega^2 ω 2 + ω 4 {}+ \omega^4 + ω 4 = ω 2 {}= \omega^2 = ω 2 + ω {}+ \omega + ω = − 1 {}= -1 = − 1 )。 よって②と③は同値である。
(向き)z − x y − x \dfrac{z - x}{y - x} y − x z − x = cos π 3 {}= \cos\dfrac{\pi}{3} = cos 3 π + i sin π 3 {}+ i\sin\dfrac{\pi}{3} + i sin 3 π は、Z \mathrm{Z} Z が X \mathrm{X} X を中心として Y \mathrm{Y} Y を + π 3 +\dfrac{\pi}{3} + 3 π だけ回転した点であることを意味する。回転の向きが正なので、X \mathrm{X} X → Y {}\to \mathrm{Y} → Y → Z {}\to \mathrm{Z} → Z は反時計回りである。もう一方は − π 3 -\dfrac{\pi}{3} − 3 π の回転なので時計回りである。(証明終)
x x x = 1 {}= 1 = 1 ,y y y = ω {}= \omega = ω ,z z z = ω 2 {}= \omega^2 = ω 2 で確かめられます。この3点は単位円上に 2 3 π \dfrac{2}{3}\pi 3 2 π ずつ、反時計回りに並ぶ正三角形の頂点です(第3章 公式3)。x x x + ω y {}+ \omega y + ω y + ω 2 z {}+ \omega^2 z + ω 2 z = 1 {}= 1 = 1 + ω 2 {}+ \omega^2 + ω 2 + ω 4 {}+ \omega^4 + ω 4 = 1 {}= 1 = 1 + ω 2 {}+ \omega^2 + ω 2 + ω {}+ \omega + ω = 0 {}= 0 = 0 となり、たしかに1つめの条件を満たしています。
4点が同じ円周上にあるとき(紹介)
公式5 では、3点が一直線上にある条件を γ − α β − α \dfrac{\gamma - \alpha}{\beta - \alpha} β − α γ − α が実数であること、と書きました。4点になると、次のように広がります。
たがいに異なる4点 A ( α ) \mathrm{A}(\alpha) A ( α ) ,B ( β ) \mathrm{B}(\beta) B ( β ) ,C ( γ ) \mathrm{C}(\gamma) C ( γ ) ,D ( δ ) \mathrm{D}(\delta) D ( δ ) について
( γ − α ) ( δ − β ) ( γ − β ) ( δ − α ) \frac{(\gamma - \alpha)(\delta - \beta)}{(\gamma - \beta)(\delta - \alpha)} ( γ − β ) ( δ − α ) ( γ − α ) ( δ − β )
を、この4点の複比 といいます。この値が実数であることと、4点が同じ円周上にあるか、または同じ直線上にあることは同値です。
理由の見当だけ書いておきます。この式の偏角は、公式4 より ∠ A C B \angle\mathrm{ACB} ∠ ACB と ∠ A D B \angle\mathrm{ADB} ∠ ADB の差(向きを込めた角)になります。実数であるとは、この差が 0 0 0 または π \pi π だということで、「線分 A B \mathrm{AB} AB を C \mathrm{C} C から見た角と D \mathrm{D} D から見た角が等しい」という円周角の定理の逆にあたります。角が等しければ C \mathrm{C} C ,D \mathrm{D} D は A B \mathrm{AB} AB を弦とする同じ円の上にあり、角が 0 0 0 になる場合が一直線です。
複比は、j19 で出てきた w w w = a z + b c z + d {}= \dfrac{az + b}{cz + d} = cz + d a z + b の形の変換(一次分数変換 )で値が変わらないことが知られています。そのため「円と直線は、一次分数変換で円と直線に写る」という事実が、複比ひとつで説明できます。j19 で円が円に写ったのも、kb2 の反転が円を円に写すのも、同じ理由によるものです。